Między historią a legendą. Japońskie wojowniczki w Muzeum Manggha
Siła, odwaga, inteligencja i umiejętność podejmowania decyzji w najbardziej dramatycznych sytuacjach – to cechy bohaterek wystawy „Wojowniczki. Japońskie herstorie”, którą od 19 lipca będzie można oglądać w Muzeum Manggha. Przybliża ona postacie kobiet zajmujących szczególne miejsce w japońskiej tradycji literackiej i wizualnej. Ich losy rozgrywają się na pograniczu udokumentowanych wydarzeń, legend oraz popularnych opowieści, które przez stulecia kształtowały wyobraźnię społeczną.
Wystawa przypomina między innymi Jingū Kōgō, Tomoe Gozen, Hangaku Gozen i Takeko Nakano – bohaterki będące dla kolejnych pokoleń uosobieniem kobiecej odwagi, sprawczości i heroizmu. W kulturze japońskiej przedstawiano je jako uczestniczki wydarzeń militarnych, dowódczynie i osoby zdolne do działania w sytuacjach granicznych. Ich wizerunki odegrały istotną rolę w kulturze okresu Edo, choć historie samych wojowniczek wywodzą się z różnych epok.
Jednym z najważniejszych pojęć wyznaczających temat wystawy jest onna bugeisha. Termin ten odnosi się do kobiet wyszkolonych w sztukach walki, często pochodzących z rodów samurajskich lub arystokratycznych. Ich szczególna pozycja nie wynikała jednak wyłącznie ze sprawności fizycznej.
W literaturze i sztuce podkreślano również ich opanowanie, lojalność, mądrość, zdolności strategiczne i umiejętność dowodzenia. Wojowniczki przedstawiano jako osoby zdeterminowane, obdarzone silnym charakterem i niezłomną postawą moralną. Jednocześnie ich wizerunki odpowiadały obowiązującemu ideałowi kobiecego piękna. Bohaterki miały subtelne rysy, długie włosy i jasną cerę, a ich pełne wdzięku sylwetki kontrastowały z gwałtownością ukazywanych wydarzeń.
Połączenie delikatnej formy z siłą działania stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów ikonografii japońskich wojowniczek. W ich przedstawieniach heroizm nie wykluczał elegancji, a uroda nie odbierała bohaterkom determinacji ani realnej sprawczości.
Wystawa pozwala przyjrzeć się również specyfice drzeworytu ukiyo-e – medium łączącego sztuki wizualne z literaturą, teatrem popularnym i przekazami ustnymi. Przedstawienia wojowniczek nawiązywały do znanych epizodów historycznych, powieści wojennych i dramatów kabuki. Dla odbiorców żyjących w okresie Edo poszczególne postacie, gesty i atrybuty były czytelnymi elementami rozbudowanych opowieści.
Drzeworyt pełnił funkcje dekoracyjne, a także utrwalał zbiorową pamięć, popularyzował wiedzę o historii i pozwalał odbiorcom emocjonalnie uczestniczyć w przedstawianych wydarzeniach. Znajomość literackich oraz teatralnych pierwowzorów umożliwiała odczytywanie zawartych w kompozycjach aluzji i symboli, które wzbogacały znaczenie scen.
Szczególnie interesująca była relacja pomiędzy obrazem a tekstem. Druki okolicznościowe surimono oraz serie poświęcone słynnym kobietom często łączyły kompozycję plastyczną z poezją i kaligrafią. Towarzyszący postaci wiersz kyōka mógł podkreślać jej charakter, emocje lub symboliczne znaczenie wykonanego gestu. Tekst stawał się więc jego integralną częścią i kierował interpretacją całej sceny.
O wyjątkowości druków decydowały również wyrafinowane rozwiązania warsztatowe. Wykorzystywano między innymi tłoczenia, złocenia i srebrzenia, a bohaterki umieszczano na dekoracyjnych tłach lub w ozdobnych obramieniach. Powstawały w ten sposób dzieła, w których historia, poezja, kaligrafia i kunszt graficzny tworzyły spójną całość.
Tytuł wystawy zachęca do spojrzenia na te postaci ze współczesnej perspektywy. Jej bohaterki przekraczały zwyczajowe role społeczne, nie znajdując się jednocześnie na marginesie kultury. Ich historie weszły do kanonu opowieści historycznych i legend, a przedstawienia były rozpoznawane, powielane i reinterpretowane.
„Wojowniczki. Japońskie herstorie” to druga wystawa w Muzeum Manggha poświęcona kobietom w kulturze Japonii. Poprzednia – „Opowieść o księciu Genjim” – przybliżała poetki okresu Heian. Tym razem w centrum znalazły się kobiety, których siłę wyrażano poprzez odwagę, zdolność dowodzenia oraz gotowość do samodzielnego wpływania na bieg wydarzeń.
Na ekspozycji prezentowane są dzieła z kolekcji Muzeum Manggha, a także ze zbiorów prywatnych, między innymi z kolekcji Raymonda Milewskiego. Kuratorką wystawy jest dr hab. Anna Król, prof. ASP. Ekspozycję będzie można oglądać od 19 lipca do 11 listopada 2026 roku.
Zobacz też:
