Ogromne nożyce stanęły przed muzeum w Warszawie. To rzeźba słynnej artystki
Dziś, 18 września, na Placu Centralnym przed MSN-em odbędzie się odsłonięcie „Sobowtórki” – monumentalnej rzeźby z brązu przedstawiającej podwójne nożyce. To dzieło jednej z najważniejszych powojennych artystek feministycznych i pionierki sztuki mediów, performance’u i filmu.
Autor: MG
Zdjęcie główne: VALIE EXPORT, „Sobowtórka” (Die Doppelgängerin) w Palais Populaire, fot. Mathias Schormann
VALIE EXPORT, bo o austriackiej artystce działającej pod takim pseudonimem mowa, należy do najważniejszych prekursorek konceptualnej sztuki mediów, performance’u i filmu. Zasłynęła przede wszystkim prowokacyjnymi performansami publicznymi oraz eksperymentalnymi pracami filmowymi. Zmarła kilka miesięcy temu, 14 maja 2026 roku w Wiedniu, mając 85 lat.
W 1968 roku, w wieku 28 lat, Waltraud Hollinger porzuciła swoje nazwisko na rzecz pseudonimu VALIE EXPORT, pisane wielkimi literami, by zaznaczyć swoją obecność na wiedeńskiej scenie artystycznej. Był to również rodzaj artystycznego manifestu i nawiązanie do popularnej wówczas w Austrii marki papierosów Smart Export.
Jeśli nie kojarzycie jej pseudonimu, być może kojarzycie jeden z jej najbardziej znanych performansów – „Tap and Touch Cinema” z 1968 roku. Artystka wyszła wówczas na ulice z pudełkiem przypominającym miniaturowe kino, założonym na nagą klatkę piersiową. Przechodnie mogli włożyć ręce do pudełka i dotknąć jej piersi, patrząc jej jednocześnie w oczy. W ten sposób EXPORT krytykowała uprzedmiotowienie kobiecego ciała w kulturze i kinie oraz tradycyjny model relacji między oglądającym a oglądaną.
Z kolei w ramach „Action Pants: Genital Panic” pojawiła się w kinie w Monachium w spodniach z wyciętym krokiem i w takim stroju przechadzała się między widzami. Konfrontowała publiczność z „prawdziwą kobietą”, odwracając relację między widzem a kobiecym ciałem, które w tradycyjnym kinie jest zazwyczaj przedstawiane jako obiekt spojrzenia.
„Sobowtórka” przedstawia ogromne podwójne nożyce. Tytuł rzeźby nawiązuje do wywodzącego się z języka niemieckiego określenia sobowtóra – Doppelgänger. W wierzeniach ludowych funkcjonuje on jako duchowy towarzysz, „drugie ja” lub cień. VALIE EXPORT tworzy jego żeńską formę, dodając końcówkę „-in”, ustanawiając tym samym nowe słowo i pojęcie.
Do jego zobrazowania artystka wykorzystuje monumentalne nożyce. Mogą być one atrybutem krawcowych i szwaczek, symbolem prac ręcznych stereotypowo przypisywanych kobietom, ale również narzędziem wykorzystywanym przy montażu filmów. Można je także odczytywać jako nawiązanie do narzędzi chirurgicznych i idei „ulepszania” czy przycinania ciała. W nadludzkiej skali nożyce nabierają dodatkowego symbolicznego ciężaru, sytuując się pomiędzy przemocą, gdy stają się narzędziem kontroli nad ciałami kobiet, a sprawczością, gdy znajdują się we właściwych rękach.
W centrum Warszawy nożyce mogą być zarówno przypomnieniem przemocy zapisanej w historii tego miejsca, jak i przywołaniem roli kobiet, które przez lata były wykluczane z życia społecznego.
„Sobowtórka” wejdzie do kolekcji MSN-u dzięki fundatorce Katarzynie Jordan (Fundacja Visteria) oraz partnerstwu z Towarzystwem Przyjaciół Muzeum. Na Placu Centralnym będzie można ją oglądać do 16 marca 2027 roku.
